स्निफर डॉग्सची सुंगण्याची क्षमता किती? उत्तरकाशी दुर्घटनेत मलब्याखाली शोधासाठी तैनात
स्निफर डॉग्सची सुंगण्याची क्षमता किती? उत्तरकाशी दुर्घटनेत मलब्याखाली शोधासाठी तैनात स्निफर डॉग्सची सुंगण्याची क्षमता किती? उत्तरकाशी दुर्घटनेत मलब्याखाली शोधासाठी तैनात
उत्तरकाशीतील ढगफुटी दुर्घटनेत मलब्याखाली दबलेल्यांचा शोध घेण्यासाठी स्निफर डॉग्स तैनात. जाणून घ्या, हे प्रशिक्षित कुत्रे किती खोलवर वास घेऊ शकतात आणि त्यांची खास क्षमता काय आहे.
सायली मेमाणे
पुणे ८ ऑगस्ट २०२५ : उत्तराखंडमधील उत्तरकाशी जिल्ह्यातील धाराली गावात ढगफुटी आणि पुरामुळे हाहाकार माजला आहे. या घटनेत मृतांचा आकडा 6 वर पोहोचला असून 190 हून अधिक लोकांना सुरक्षितपणे बाहेर काढण्यात आले आहे. गाव सर्व बाजूंनी पाणी आणि दलदलीने वेढलेले आहे. बचावकार्य युद्धपातळीवर सुरू असून लष्कर, ITBP, SDRF आणि स्थानिक नागरिकांसोबत प्रशिक्षित स्निफर डॉग्सदेखील तैनात करण्यात आले आहेत. हे कुत्रे मलब्याखाली अडकलेल्या लोकांचा आणि मृतदेहांचा शोध घेण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.
स्निफर डॉग्स म्हणजे वास ओळखण्यात जगातल्या सर्वात कुशल प्राण्यांपैकी एक. त्यांच्याकडे सुमारे 50 कोटी वास घेणारे रिसेप्टर्स असतात, तर मानवांमध्ये ही संख्या फक्त सुमारे 50 लाख असते. या प्रचंड संवेदनक्षमतेमुळे ते अगदी क्षीण वासही ओळखू शकतात. प्रशिक्षणादरम्यान त्यांना विशिष्ट वास जसे की मानवी वास, विस्फोटक पदार्थ, अंमली पदार्थ किंवा मृतदेहाचा वास ओळखण्यास शिकवले जाते. योग्य वास ओळखल्यावर ते बसणे, पंजा मारणे किंवा भुंकणे अशा विशिष्ट पद्धतीने सिग्नल देतात.
मलब्याखाली वास घेण्याची त्यांची क्षमता परिस्थितीनुसार बदलते. मऊ मातीत ते सुमारे 5 ते 6 फूट खोलीपर्यंत मृतदेहाचा वास ओळखू शकतात. वाळू किंवा सैल मातीत ही क्षमता 3 ते 4 फूट असते, तर बर्फात ते 10 फूट खोलवरचा वास ओळखू शकतात. मात्र पाण्याखाली वास ओळखण्याची त्यांची क्षमता तुलनेने कमी असते. अनेकदा अशा घटना घडल्या आहेत जिथे शोधकुत्र्यांनी 6 फूट खोल गाडलेले मृतदेह शोधून काढले आहेत.
मृतदेह शोधण्यासाठी प्रशिक्षित कुत्र्यांना ‘कॅडेव्हर डॉग’ म्हणतात. हे कुत्रे हवेत पसरलेल्या वासातील सूक्ष्म अंशही ओळखू शकतात, मग तो मातीत गाडलेला असो, बर्फाखाली असो किंवा पाण्याजवळ असो. त्यामुळे नैसर्गिक आपत्ती, भूकंप, पूर किंवा ढिगाऱ्याखाली अडकलेल्या लोकांचा शोध घेण्यासाठी त्यांची मदत अमूल्य ठरते.
सध्या उत्तरकाशी दुर्घटनेत तैनात केलेले हे डॉग स्क्वॉड बचावकार्याची गती वाढवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत. हवामान आणि भौगोलिक अडचणी असूनही, हे प्रशिक्षित स्निफर डॉग्स बचाव पथकाला योग्य ठिकाण शोधण्यात मदत करत आहेत. याचसोबत भारतीय हवाई दल (IAF) देखील मदत कार्यात सामील झाले असून बरेली आणि आग्रा तळांवरून Mi-17 हेलिकॉप्टर, ALH Mk-III, An-32 आणि C-295 विमाने ऑपरेशनसाठी सज्ज आहेत.
स्निफर डॉग्सची ही अतुलनीय क्षमता आणि त्यांच्या निष्ठावान सेवेमुळे अनेकांना जीवदान मिळते. उत्तरकाशीतील ही मोहीम पुन्हा एकदा दाखवून देते की, प्रशिक्षित श्वान आपत्ती व्यवस्थापनात किती महत्त्वाचे ठरू शकतात.
