२०२६ मान्सूनचे अस्थिर चित्र: कमी पावसाचा अंदाज, ‘एल निनो’चा धोका आणि दुष्काळाचा सावट

स्कायमेट हवामानानुसार २०२६ मध्ये मान्सून सरासरीपेक्षा कमी पडण्याची शक्यता, जूनमध्ये स्टेबल तर जुलै–सप्टेंबरमध्ये कमी पाऊस, शेती–पाण्याच्या उपलब्धतेवर परिणाम.

पुणे 08 एप्रिल २०२६ : देशभरातील बिगडत चाललेल्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर Skymet Weather ने २०२६ साठीचा पहिला मान्सूनचा अंदाज जाहीर केला आहे आणि यंदाचे मान्सून चित्र अनिश्चित व चिंताजनक दिसत आहे. सामान्यपणे जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांमध्ये भारतात मान्सूनचा प्रभाव असतो, परंतु यंदा या कालावधीत पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता अधिक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

स्कायमेटच्या अंदाजानुसार, २०२६ चा मान्सून एकूण पाऊस सरासरीपेक्षा सुमारे ६% कमी (लगभग 94% of LPA) राहण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे देशातील अनेक भागात पर्जन्यमान कमी पडू शकते. याचा अर्थ असा की मान्सून ‘सामान्य’पेक्षा कमी राहण्याची शक्यता अधिक आहे.

जूनमध्ये पाऊस स्थिर, पण पुढील महिन्यांमध्ये घट

स्कायमेटच्या अहवालानुसार जून महिन्यात पाऊस तुलनेने स्थिर राहू शकतो आणि काही भागात अपेक्षित प्रमाणात पावसाची शक्यता आहे. तथापि, जुलै ते सप्टेंबर या मुख्य मान्सून महिन्यांमध्ये पावसाची तीव्रता घसरू शकते, ज्यामुळे अनेक राज्यांमध्ये पर्जन्यमानाची कमतरता जाणवेल.

या अंदाजात मुख्य भूमिका बजावत असलेले हवामान घटक म्हणजे ‘एल निनो’ (El Niño). प्रशांत महासागरातील या हवामान पॅटर्नचा प्रभाव भारताच्या मान्सूनवर खोलवर पडतो. सूत्रांनी सांगितले आहे की एल निनोची सक्रियता मान्सूनच्या उत्तरार्धात वाढल्यास पाऊस कमी होण्याची शक्यता वाढते.

पावसाचे वितरण आणि दुष्काळाचा धोका

स्कायमेटचे संशोधन असे सुचवते की मध्य आणि पश्चिम भारतात यंदा पाऊस कमी पडण्याची अधिक शक्यता आहे, विशेषतः जुलै ते सप्टेंबरमध्ये पश्चिम बंगाल, बिहार, पंजाब, हरियाणा आणि राजस्थानसारख्या भागात पर्जन्यमानांनी सरासरीपेक्षा कमी असण्याची शक्यता जास्त आहे. त्याचबरोबर पूर्व व उत्तरपूर्व भागात तुलनेने अधिक पावसाची अपेक्षा असली तरीही हे सर्वप्रकारे तेवढे भरपूर प्रमाणात पावसाचे सुनिश्चित संकेत नसल्याचे समोर आले आहे.

या परिस्थितीमुळे कृषी क्षेत्र, जलसाठा आणि पिण्याच्या पाण्याच्या उपलब्धतेवर थेट परिणाम होऊ शकतो. शेतकरी प्रामुख्याने मान्सूनवर अवलंबून असतात आणि पर्जन्यमान कमी पडल्यास पिकांचे उत्पादन व आर्थिक स्थिती दोन्ही प्रभावित होऊ शकतात. तसेच जलसाठा, धरणे व भूजल पातळ्यांवरही परिणाम होण्याची शक्यता वाढते.

तज्ज्ञांचे मत आणि पुढील पावले

हवामान तज्ज्ञांचे मत आहे की सध्या ‘एल निनो’ विकसित होण्याची शक्यता वाढत आहे आणि त्यामुळे मान्सूनच्या दुसऱ्या भागात पावसाची अनियमितता दिसू शकते. या बदलत्या हवामान परिस्थितीला पाहता, योग्य पाणीसंचय, योग्य पिकांची निवड आणि शेतीत व्यवस्थापन या बाबींवर भर देणे आवश्यक आहे.

आता India Meteorological Department कडूनही अधिकृत मान्सून अंदाज जारी होण्याची अपेक्षा आहे, ज्यामुळे या प्रारंभिक अंदाजांना अधिक वैज्ञानिक पुष्टी मिळेल.