क्रांतिकारी शशांक निमकरच्या ‘Earth Tatva’मुळे बनतात बाऊल, टाईल्स आणि व्हेसेस-
टाकाऊ सिरेमिकचा अनोखा पुनर्जन्म
NID मधून शिकलेले शशांक निमकर त्यांच्या Earth Tatva स्टार्टअपने सिरेमिक कचऱ्याचं पुनरुपयोग करून तयार करत आहेत फूड सेफ बाऊल्स, टाईल्स आणि भांडी.
सायली मेमाणे
डिझायनिंग म्हणजे केवळ सुंदर वस्तू तयार करणे नसून पर्यावरणासाठी जबाबदारी घेणं देखील आहे, हे अहमदाबादच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाईन (NID) मधून शिक्षण घेतलेल्या शशांक निमकर यांनी सिद्ध करून दाखवलं आहे. त्यांनी सुरू केलेल्या Earth Tatva या स्टार्टअपने औद्योगिक सिरेमिक कचऱ्याचा पुनरुपयोग करत टाकाऊ वस्तूंना नवं रूप दिलं आहे — त्यातून बाऊल्स, टाईल्स, व्हेसेस आणि फूड सेफ भांडी तयार होत आहेत.
२०१८ साली मास्टर्स इन डिझाईनच्या अभ्यासक्रमादरम्यान उत्तर प्रदेशमधील सिरेमिक उद्योग समूहाच्या औद्योगिक भेटीत शशांक यांनी पहिल्यांदा या समस्येला समोरासमोर पाहिलं. गल्लीगल्ली साचलेलं ग्लेझ फायर सिरेमिक कचरा पाहून ते हादरले. “या सिरेमिकचा विघटन कालावधी शेकडो वर्षांचा असतो. आणि जर मी डिझायनर म्हणून नवीन संग्रह तयार करत राहिलो, तर मीदेखील या कचराकुपात भर टाकणार होतो,” असं शशांक सांगतात.
त्यामुळे त्यांनी स्वतःहून एक प्रकल्प सुरू केला — ग्लेझ फायर सिरेमिक वेस्ट पुन्हा वापरता येईल अशी क्ले तयार करण्यासाठी. २०१९ मध्ये पहिली उत्पादने तयार झाल्यावर त्यांना प्रसारमाध्यमांतून चांगली प्रसिद्धी मिळाली, ज्यामुळे या कल्पनेला व्यावसायिक रूप मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला. कोरोनाच्या लॉकडाऊनदरम्यान थोडं थांबावं लागलं, मात्र २०२१ मध्ये गुजरात सरकारच्या अनुदानाने Earth Tatva ची अधिकृत सुरुवात झाली.
Earth Tatva हे मुख्यतः गुजरातमधील सिरेमिक क्लस्टरमधून टाकाऊ सिरेमिक गोळा करतं. हे कचरे वेगवेगळ्या रंगांचे किंवा प्रकारांचे असले तरी Earth Tatva ला ते वेगळं करावं लागत नाही — कारण ते थेट पावडरमध्ये रूपांतरित केलं जातं. या पावडरला TatvaMix नावाच्या पेटंटेड क्ले मिश्रणात मिसळून एक नैसर्गिक बाइंडर मिळवला जातो. त्यातून मिळणारं ‘स्लिप’ नावाचं द्रवपदार्थ नंतर घट्ट केले जातं आणि एकसंध क्ले कॅक्स तयार होतात. ही माती मग pug-mill मधून प्रोसेस करून उत्पादनासाठी वापरली जाते.
TatvaMix मुळे बनणाऱ्या वस्तू सामान्य सिरेमिकच्या तुलनेत अधिक मजबूत असतात. कारण मिश्रणातील glaze कण जळताना क्लेसोबत मिसळतात आणि त्याला आतूनच ताकद मिळते. Earth Tatva च्या उत्पादनांमध्ये मायक्रोवेव्ह-डिशवॉशर सेफ मग्स, बाऊल्स, फ्लॉवर व्हेसेस आणि हालचाली असलेल्या आकर्षक मोजेक टाईल्सचा समावेश आहे.
शशांक Nimkar सांगतात की, “फक्त पावडर बनवणं म्हणजे रिसायकल करणं नव्हे. आपण अशा उत्पादनांचा बाजार तयार केला पाहिजे, जो टिकाऊ परिणाम साधू शकेल.” त्याचप्रमाणे, कचरा वेगवेगळ्या स्रोतांमधून आल्याने गुणवत्ता कायम ठेवण्यासाठी नियमित चाचण्या घेणं आवश्यक असतं.
Earth Tatva आज B2C वेबसाइट विक्रीशिवाय अनेक कॉर्पोरेट कंपन्यांना सस्टेनेबल गिफ्ट्स पुरवतं. शशांक सध्या सूरतमधील एका निवासी प्रकल्पात त्यांच्या मोजेक टाईल्सचा वापर करत आहेत. याव्यतिरिक्त, जयपूरमधील Clay Botik आणि गुरगावच्या Mitti and Mind स्टुडिओंसोबत ते स्पेशल प्रोजेक्ट्सवर सहकार्य करत आहेत. या टाईल्सवर सिरेमिक रंग वापरून हाताने चित्र काढता येतात, जे दीर्घकाळ फेड-प्रूफ आणि कमी देखभाल आवश्यक असलेले असतात.
शशांक निमकर यांची ही संकल्पना आज केवळ पर्यावरणस्नेहीच नव्हे तर व्यवसायदृष्ट्या देखील यशस्वी ठरत आहे. एका तरुण डिझायनरने सिरेमिक कचऱ्याच्या समस्येकडे फक्त बोट दाखवणं टाळून, त्यातून सुयोग्य पर्याय सादर केला आहे. ही क्रांतिकारी दृष्टी पर्यावरण, डिझाईन आणि उद्योग या तीनही क्षेत्रांसाठी आदर्श ठरते.
