Heatwave Side Effect: उष्माघातापुरते मर्यादित नाही संकट; उष्णतेच्या लाटेमुळे मूतखडा आणि UTI चा धोका वाढला

‘The Lancet’च्या अहवालानुसार वाढत्या तापमानामुळे मूतखडा व मूत्रमार्गातील संसर्गाची प्रकरणे वाढत आहेत. उष्णतेत शरीरातील पाण्याची कमतरता किडनीसाठी धोकादायक.

पुणे १८ एप्रिल २०२६ : जगभर वाढत चाललेल्या उष्णतेच्या लाटेचा परिणाम केवळ उष्माघात, चक्कर किंवा थकवा इतकाच मर्यादित राहिलेला नाही. प्रसिद्ध वैद्यकीय नियतकालिक The Lancet मधील ताज्या लेखानुसार, वाढत्या तापमानाचा मानवी मूत्रसंस्थेवर गंभीर परिणाम होत असून मूतखडा (Kidney Stones) आणि मूत्रमार्गातील संसर्ग (UTI) यांच्या प्रकरणांत लक्षणीय वाढ होत आहे. शास्त्रज्ञांनी या परिस्थितीला ‘सायलेंट हेल्थ क्रायसिस’ असे संबोधले आहे, कारण अनेकांना या धोक्याची जाणीव उशिरा होते.

प्रचंड उकाड्यात शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी घाम अधिक प्रमाणात येतो. घामाद्वारे शरीरातील मोठ्या प्रमाणावर पाणी बाहेर पडते आणि जर त्याची भरपाई वेळेवर झाली नाही, तर शरीरात निर्जलीकरण (Dehydration) निर्माण होते. पाण्याची कमतरता झाल्यामुळे लघवीचे प्रमाण कमी होते आणि ती अधिक दाट होते. या दाट लघवीत कॅल्शियम, युरिक ॲसिड आणि इतर क्षारांचे प्रमाण वाढते. हे घटक किडनीमध्ये साचून ‘क्रिस्टल’ तयार करतात आणि त्याचे पुढे मूतखड्यात रूपांतर होते.

उष्ण आणि दमट हवामान जिवाणूंच्या वाढीसाठी पोषक ठरते. पुरेसे पाणी न पिल्यामुळे लघवी कमी होत असल्याने मूत्राशयातील हानिकारक जीवाणू शरीराबाहेर टाकले जात नाहीत. परिणामी, मूत्रमार्गातील संसर्गाचा धोका वाढतो. विशेषतः महिला, वृद्ध व्यक्ती आणि आधीच किडनीचे विकार असलेले रुग्ण यांच्यात UTI चे प्रमाण अधिक आढळत आहे.

या पार्श्वभूमीवर United States Civil Defense विभागानेही उष्णतेच्या लाटेबाबत गंभीर इशारा दिला आहे. नागरिक तहान लागली तरी पुरेसे पाणी पीत नाहीत, ही चिंतेची बाब असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. अमेरिका आणि इतर देशांमध्ये उष्णतेचा किडनीच्या आरोग्यावर होणाऱ्या दीर्घकालीन परिणामांवर सखोल संशोधन सुरू आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, उष्णतेच्या काळात साध्या सवयींमध्ये बदल करून मोठा धोका टाळता येऊ शकतो. दिवसाला किमान १० ते १२ ग्लास पाणी पिणे अत्यावश्यक आहे. चहा, कॉफी आणि साखरयुक्त शीतपेये यांचे सेवन कमी करावे, कारण ही पेये शरीरातील पाण्याची पातळी आणखी कमी करतात. आहारात कलिंगड, संत्री, द्राक्षे यांसारखी पाण्याचे प्रमाण जास्त असलेली फळे समाविष्ट करावीत. दुपारी १२ ते ४ या वेळेत शक्यतो उन्हात जाणे टाळावे.

लॅन्सेटमधील अहवालानुसार, मधुमेही रुग्ण, किडनीचे विकार असलेले व्यक्ती आणि कडाक्याच्या उन्हात शारीरिक कष्टाची कामे करणारे कामगार यांना हा धोका सर्वाधिक आहे. वेळेत उपचार न मिळाल्यास किडनी निकामी होण्यासारखे गंभीर परिणामही संभवतात. त्यामुळे उष्णतेकडे केवळ अस्वस्थतेचा विषय म्हणून न पाहता, संभाव्य आरोग्यधोक्याच्या दृष्टीने गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.

उष्णतेची लाट ही आता केवळ हवामानाची समस्या राहिलेली नाही, तर ती सार्वजनिक आरोग्याची मोठी समस्या बनत चालली आहे. योग्य वेळी पाणी पिणे, आहाराची काळजी घेणे आणि शरीरातील बदलांकडे लक्ष देणे या साध्या गोष्टी भविष्यातील गंभीर आजारांपासून संरक्षण देऊ शकतात.