World Migratory Bird Day: एका रात्रीत 37.3 कोटी पक्ष्यांची झेप भारतातही स्थलांतरित पक्ष्यांची मोठी गर्दी
World Migratory Bird Day: एका रात्रीत 37.3 कोटी पक्ष्यांची झेप भारतातही स्थलांतरित पक्ष्यांची मोठी गर्दी
World Migratory Bird Day निमित्त 4 मे रोजी 37.3 कोटी स्थलांतरित पक्ष्यांची रात्रीची उड्डाणे नोंदली. रडार डेटावर आधारित BirdCast अंदाज; भारतातील प्रमुख स्थलांतर स्थळांची माहिती.
पुणे ०९ मे २०२६ : दरवर्षी साजऱ्या होणाऱ्या World Migratory Bird Day निमित्त स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अद्भुत प्रवासाकडे जगाचे लक्ष वेधले जाते. यंदा 4 मे रोजी अमेरिकेत संध्याकाळी तब्बल 37.3 कोटी पक्ष्यांनी एकाच रात्रीत उत्तरेकडे झेप घेतल्याचा अंदाज नोंदवला गेला. हा अंदाज Cornell Lab of Ornithology संचालित BirdCast या प्रकल्पाने हवामान रडार आणि पर्यावरणीय डेटाच्या आधारे व्यक्त केला. आकाशात कोटींनी पक्षी उडत असल्याचे चित्र हे केवळ दृश्यदृष्ट्या थक्क करणारे नसून, पर्यावरणीय संतुलनाची जाणीव करून देणारे आहे.
BirdCast चे मॉडेल राष्ट्रीय पर्यावरण पूर्वानुमान केंद्रांच्या डेटासह 23 वर्षांच्या हवामान रडार निरीक्षणांवर आधारित आहे. विविध हवामान स्थिती, वाऱ्याचा वेग, तापमान आणि स्थलांतराच्या पॅटर्नमधील संबंधांचा अभ्यास करून विशिष्ट दिवशी किती पक्षी उड्डाण करू शकतात याचा संगणकीय अंदाज बांधला जातो. विशेष म्हणजे, बहुतेक स्थलांतर रात्रीच्या वेळी होते. अंधार, थंडावा आणि कमी हवेची हालचाल यामुळे पक्ष्यांना ऊर्जा वाचवत लांब पल्ल्याचा प्रवास करता येतो.
पक्ष्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने दोन कारणांसाठी असते—अन्नस्रोत आणि सुरक्षित घरटी. उन्हाळ्यात उत्तरेकडील प्रदेशात कीटक, वनस्पती आणि पाण्याचे स्रोत मुबलक असतात, त्यामुळे अनेक प्रजाती उत्तरेकडे जातात. हिवाळ्यात थंडीपासून बचाव करण्यासाठी ते पुन्हा दक्षिणेकडे परततात. काही प्रजाती मात्र अत्यंत थंड हवामानातही तग धरतात. या प्रवासात हजारो किलोमीटरचे अंतर पार करताना पक्षी पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा, ताऱ्यांचा आणि वाऱ्याच्या दिशेचा उपयोग करतात.
पक्षी तज्ज्ञांनी नागरिकांना आवाहन केले आहे की, या काळात स्थलांतरित पक्ष्यांना त्रास होईल असे कोणतेही कृत्य करू नये. तेज दिवे, मोठा आवाज, ड्रोन उड्डाणे किंवा अधिवासाजवळील मानवी हस्तक्षेप यामुळे पक्ष्यांच्या दिशाभानावर परिणाम होऊ शकतो. स्थलांतर हा त्यांच्या जीवनचक्राचा अत्यंत संवेदनशील टप्पा असल्याने मानवी सहकार्य महत्त्वाचे ठरते.
भारतामध्येही दरवर्षी 370 हून अधिक प्रजातींचे स्थलांतरित पक्षी येतात. भारत हा मध्य आशियाई स्थलांतर मार्गाचा महत्त्वाचा भाग आहे. देशातील विविध जलसाठे, दलदली आणि संरक्षित क्षेत्रे ही पक्ष्यांसाठी सुरक्षित थांबे ठरतात. ओडिशातील Chilika Lake, राजस्थानातील Keoladeo National Park, गुजरातमधील Rann of Kutch आणि हिमाचल प्रदेशातील Pong Dam Lake येथे हजारो पक्षी हिवाळ्यात दाखल होतात. सायबेरियन क्रेन, फ्लेमिंगो, पेलिकन, बार-हेडेड गूस आणि ब्लू थ्रोट यांसारख्या प्रजाती येथे पाहायला मिळतात.
स्थलांतरित पक्ष्यांची ही अविश्वसनीय झेप आपल्याला निसर्गातील परस्परसंबंधांची जाणीव करून देते. हवामान बदल, अधिवास नष्ट होणे आणि प्रदूषण यांचा त्यांच्या प्रवासावर परिणाम होत आहे. त्यामुळे जलसाठे, दलदली आणि वनक्षेत्रांचे संवर्धन करणे ही काळाची गरज आहे. World Migratory Bird Day हा केवळ उत्सव नसून, निसर्गाशी सुसंवाद राखण्याची आठवण आहे. पक्ष्यांचा प्रवास सुरक्षित राहावा, यासाठी प्रत्येकाने संवेदनशीलतेने वागणे आवश्यक आहे.
Follow us on our social media handles:
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
