UPSC चा इतिहास: केंद्रीय लोकसेवा आयोगाचा पाया कोणी रोवला? जाणून घ्या पहिली परीक्षा कधी झाली
UPSC चा इतिहास: केंद्रीय लोकसेवा आयोगाचा पाया कोणी रोवला? जाणून घ्या पहिली परीक्षा कधी झाली
UPSC म्हणजे केंद्रीय लोकसेवा आयोगाची स्थापना कशी झाली, त्याचा इतिहास काय आहे आणि पहिली स्पर्धा परीक्षा कधी घेण्यात आली? जाणून घ्या UPSC च्या स्थापनेपासून आजपर्यंतचा संपूर्ण प्रवास.
पुणे १६ जून २०२६ : केंद्रीय लोकसेवा आयोग (UPSC) ही भारतातील सर्वात प्रतिष्ठित आणि महत्त्वाची भरती संस्था मानली जाते. भारतीय प्रशासकीय सेवा (IAS), भारतीय पोलीस सेवा (IPS), भारतीय परराष्ट्र सेवा (IFS) यांसारख्या उच्च पदांवरील अधिकाऱ्यांची निवड याच आयोगामार्फत केली जाते. दरवर्षी लाखो विद्यार्थी यूपीएससीच्या परीक्षेसाठी तयारी करतात. मात्र, आजची ही प्रतिष्ठित संस्था नेमकी कशी अस्तित्वात आली, तिचा पाया कोणी रोवला आणि पहिली परीक्षा कधी झाली, याबद्दल अनेकांना माहिती नसते.
यूपीएससीचा इतिहास ब्रिटिशकालीन भारताशी जोडलेला आहे. ब्रिटिश राजवटीत प्रशासन चालवण्यासाठी सक्षम अधिकाऱ्यांची आवश्यकता होती. सुरुवातीच्या काळात ईस्ट इंडिया कंपनीच्या माध्यमातून अधिकारी नियुक्त केले जात होते. मात्र, प्रशासन अधिक प्रभावी आणि पारदर्शक करण्यासाठी स्वतंत्र भरती यंत्रणेची गरज निर्माण झाली. याच पार्श्वभूमीवर ब्रिटिश सरकारने भारतीय नागरी सेवांच्या भरती प्रक्रियेत सुधारणा करण्यास सुरुवात केली.
सन 1924 मध्ये स्थापन करण्यात आलेल्या ली आयोगाने (Lee Commission) भारतात स्वतंत्र सार्वजनिक सेवा आयोग स्थापन करण्याची शिफारस केली होती. या शिफारशीच्या आधारे 1 ऑक्टोबर 1926 रोजी भारतात पहिल्यांदा सार्वजनिक सेवा आयोगाची स्थापना करण्यात आली. सर रॉस बार्कर यांची या आयोगाचे पहिले अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. हा आयोग पुढे केंद्रीय लोकसेवा आयोगाच्या स्थापनेचा पाया ठरला.
त्यानंतर 1935 च्या भारत सरकार कायद्याअंतर्गत (Government of India Act, 1935) फेडरल पब्लिक सर्व्हिस कमिशनची स्थापना करण्यात आली. यामुळे केंद्र आणि प्रांतांच्या सेवांसाठी स्वतंत्र भरती व्यवस्था विकसित झाली. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर या यंत्रणेत अधिक सुधारणा करण्यात आल्या.
भारतीय राज्यघटना लागू झाल्यानंतर 26 जानेवारी 1950 रोजी फेडरल पब्लिक सर्व्हिस कमिशनचे रूपांतर केंद्रीय लोकसेवा आयोगामध्ये करण्यात आले. राज्यघटनेच्या कलम 315 ते 323 अंतर्गत यूपीएससीला घटनात्मक दर्जा देण्यात आला. यामुळे आयोगाची स्वायत्तता आणि निष्पक्षता सुनिश्चित करण्यात आली.
यूपीएससीच्या सुरुवातीच्या काळात परीक्षा मर्यादित स्वरूपात घेतल्या जात होत्या. ब्रिटिश काळात भारतीय नागरी सेवा (ICS) परीक्षेचे केंद्र प्रामुख्याने लंडनमध्ये असायचे. त्यामुळे भारतीय उमेदवारांसाठी परीक्षा देणे मोठे आव्हान होते. कालांतराने भारतात परीक्षा केंद्रांची संख्या वाढली आणि भारतीय उमेदवारांचा सहभागही वाढू लागला.
आज यूपीएससी केवळ IAS, IPS किंवा IFS पुरती मर्यादित नाही. आयोगामार्फत विविध केंद्रीय सेवांसाठी भरती केली जाते. देशभरातील लाखो उमेदवारांसाठी ही परीक्षा प्रशासन, धोरणनिर्मिती आणि सार्वजनिक सेवेत योगदान देण्याचे मोठे व्यासपीठ मानली जाते.
जवळपास शतकभराचा इतिहास असलेली यूपीएससी आजही देशातील सर्वात विश्वासार्ह आणि पारदर्शक भरती संस्था म्हणून ओळखली जाते. ब्रिटिशकालीन सार्वजनिक सेवा आयोगापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज आधुनिक भारताच्या प्रशासनाचा कणा बनला आहे.
Follow us on our social media handles:
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
