IIT मुंबईचे AI मॉडेल ठरणार गेमचेंजर! पूर कुठे आणि किती येणार याचा आधीच मिळणार अचूक अंदाज
IIT मुंबईचे AI मॉडेल ठरणार गेमचेंजर! पूर कुठे आणि किती येणार याचा आधीच मिळणार अचूक अंदाज
IIT मुंबईने विकसित केलेल्या AI आधारित मॉडेलमुळे पूर कुठे येईल आणि पाण्याची खोली किती असेल याचा 93% अचूक अंदाज मिळणार. आपत्ती व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे तंत्रज्ञान.
पुणे ०७ जुलै २०२६ : महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांमध्ये मुसळधार पावसामुळे पूरस्थिती निर्माण होत असताना आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आपत्ती व्यवस्थापन अधिक प्रभावी करण्यासाठी महत्त्वाचे संशोधन समोर आले आहे. भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) मुंबईने विकसित केलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित मॉडेलमुळे पूर नेमका कुठे येण्याची शक्यता आहे आणि त्या ठिकाणी पाणी किती खोलीपर्यंत साचू शकते, याचा आधीच अंदाज घेणे शक्य होणार आहे. त्यामुळे प्रशासनाला आपत्तीपूर्व नियोजन, बचावकार्य आणि नागरिकांचे सुरक्षित स्थलांतर अधिक प्रभावीपणे करता येणार आहे.
हवामान अभ्यास या आंतरविद्याशाखीय कार्यक्रमांतर्गत विकसित करण्यात आलेले हे अत्याधुनिक मॉडेल मशीन लर्निंग तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. आयआयटी मुंबईचे संशोधक डॉ. कशिश साधवानी आणि प्रा. टी. आय. एल्दो यांच्या नेतृत्वाखाली ही प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे. या प्रणालीमध्ये उपग्रहावरील सेंटिनेल-१ रडार डेटा, जमिनीची समुद्रसपाटीपासूनची उंची, भौगोलिक माहिती आणि इतर महत्त्वाच्या घटकांचा वापर करण्यात आला आहे. या माहितीच्या आधारे सुमारे ३० मीटर रिझोल्यूशनवर पूरप्रवण क्षेत्रांची तब्बल ९३ टक्के अचूकतेने ओळख करण्याची क्षमता या मॉडेलमध्ये असल्याचे संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे.
या तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ पूराचा इशारा देत नाही, तर संबंधित भागात पाणी किती खोलीपर्यंत साचण्याची शक्यता आहे, याचाही अंदाज व्यक्त करते. त्यामुळे आपत्कालीन परिस्थितीत कोणत्या गावांचे स्थलांतर करावे, कोणते रस्ते बंद होऊ शकतात, कोणत्या रुग्णालयांवर किंवा सार्वजनिक सुविधांवर परिणाम होऊ शकतो, याचे नियोजन आधीच करता येणार आहे. यामुळे प्रशासनाचा प्रतिसाद अधिक जलद आणि अचूक होण्यास मदत मिळेल.
संशोधकांच्या मते, पूराचा अंदाज वर्तवताना केवळ पावसाचे प्रमाण विचारात घेणे पुरेसे नसते. जमिनीवरून वाहणाऱ्या पाण्याचा प्रवाह, भूभागाची रचना, उतार, उंची आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचाही पूरस्थितीवर मोठा प्रभाव असतो. या सर्व घटकांचे एकत्रित विश्लेषण करून हे AI मॉडेल अधिक विश्वासार्ह अंदाज देण्यास सक्षम ठरते.
सध्या हे मॉडेल दक्षिण भारतातील पश्चिम घाट आणि किनारी भागांसाठी विकसित करण्यात आले आहे. मात्र आवश्यक पुनर्प्रशिक्षण, स्थानिक भौगोलिक माहितीचा समावेश आणि क्षेत्रनिहाय डेटाचे विश्लेषण केल्यानंतर मुंबईसह महाराष्ट्रातील पूरप्रवण भागांमध्येही याचा प्रभावी वापर करता येऊ शकतो, असा विश्वास संशोधकांनी व्यक्त केला आहे.
हवामान बदलामुळे अतिवृष्टी आणि पूराच्या घटनांमध्ये सातत्याने वाढ होत असल्याने अशा कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित तंत्रज्ञानाचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. भविष्यात राज्यातील आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा, स्थानिक प्रशासन आणि हवामान विभाग यांनी अशा अत्याधुनिक प्रणालींचा वापर केल्यास नागरिकांचे प्राण आणि मालमत्तेचे नुकसान कमी करण्यासाठी मोठी मदत होऊ शकते. पूर व्यवस्थापनासाठी वैज्ञानिक माहिती आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर हा भविष्यातील प्रभावी उपाय ठरणार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
Also Read: Pune’s Latest Information
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
