Pench Tiger Reserve परिसरात ‘AI’ अलर्ट प्रणाली वाघ-बिबट्यांच्या हालचालींचा गावकऱ्यांना त्वरित इशारा
Pench Tiger Reserve परिसरात ‘AI’ अलर्ट प्रणाली वाघ-बिबट्यांच्या हालचालींचा गावकऱ्यांना त्वरित इशारा
Nagpur ग्रामीण भागात वाघ आणि बिबट्यांच्या हल्ल्यांपासून संरक्षणासाठी AI आधारित प्रणाली सुरू. Pench Tiger Reserve परिसरातील 40 गावांमध्ये कॅमेरे व ध्वनी विश्लेषणाद्वारे सतर्कतेचे अलर्ट मिळणार.
पुणे १६ मार्च २०२६ : Nagpur जिल्ह्यातील वनक्षेत्रालगतच्या गावांमध्ये वाघ आणि बिबट्यांच्या हालचालींमुळे निर्माण होणाऱ्या धोक्याचा सामना करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू करण्यात आला आहे. वन्यप्राण्यांच्या हल्ल्यांमुळे होणारी जीवितहानी टाळण्यासाठी नागपूर वन विभाग आणि ग्रामीण पोलिसांनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच ‘AI’ आधारित एक अभिनव प्रणाली विकसित केली आहे. या तंत्रज्ञानामुळे वाघ किंवा बिबट्या गावाच्या परिसरात आल्यास गावकऱ्यांना आणि वन विभागाला त्वरित सतर्कतेचा इशारा मिळणार आहे.
ही प्रणाली विशेषतः Pench Tiger Reserve परिसरातील गावांमध्ये राबविण्यात येत आहे. रामटेक तालुक्यातील Deolapar आणि जवळील Pipariya ही गावं या प्रकल्पाच्या केंद्रस्थानी आहेत. या भागात वाघांचा संचार वारंवार होत असल्याने गावकऱ्यांमध्ये कायम भीतीचे वातावरण असते. यापूर्वीही या परिसरात पाळीव जनावरांवर तसेच काही वेळा माणसांवरही हल्ले झाल्याच्या घटना घडल्या आहेत.
या धोक्याचा सामना करण्यासाठी AI आधारित प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे. या प्रकल्पांतर्गत संवेदनशील भागांमध्ये उच्च क्षमतेचे अत्याधुनिक कॅमेरे बसवण्यात आले आहेत. ही प्रणाली दोन प्रमुख पद्धतींवर आधारित आहे—‘बायो अॅक्यूस्टिक्स’ आणि ‘बायो व्हिज्युअल’. बायो अॅक्यूस्टिक्स तंत्रामध्ये जंगलातील प्राण्यांच्या विशिष्ट आवाजांचे विश्लेषण केले जाते. उदाहरणार्थ, चितळ, सांबर, माकड किंवा मोर यांसारखे प्राणी जेव्हा वाघ किंवा बिबट्याच्या उपस्थितीची चाहूल घेतात तेव्हा ते विशिष्ट प्रकारचे आवाज काढतात. हे आवाज सेन्सरद्वारे टिपले जातात आणि AI प्रणाली त्याचे विश्लेषण करून संभाव्य धोका ओळखते.
दुसरीकडे ‘बायो व्हिज्युअल’ तंत्रज्ञानात बसवलेले कॅमेरे परिसरातील हालचालींचे फोटो किंवा व्हिडिओ टिपतात. जर कॅमेऱ्यात वाघ, बिबट्या किंवा इतर आक्रमक प्राणी दिसला तर प्रणाली त्वरित संबंधित अधिकाऱ्यांना आणि गावकऱ्यांना अलर्ट पाठवते. हे अलर्ट मोबाईल फोनवर मिळू शकतात, त्यामुळे गावकरी वेळेवर सावध होऊ शकतात.
नागपूर ग्रामीण पोलिसांचे अधीक्षक Harsh Poddar यांनी सांगितले की, मागील दोन ते तीन वर्षांत वाघ किंवा बिबट्यांच्या हल्ल्यांमुळे सुमारे १५ जणांचा मृत्यू झाल्याच्या घटना घडल्या आहेत. अशा घटनांमुळे अनेकदा गावकऱ्यांमध्ये संताप निर्माण होऊन कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्नही निर्माण झाला होता. त्यामुळे या समस्येवर तांत्रिक उपाय शोधण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
या प्रकल्पासाठी ‘मार्व्हल’ नावाच्या संस्थेने तांत्रिक सहकार्य केले आहे. सध्या तीन ठिकाणी ही प्रणाली कार्यान्वित झाली असून मागील काही दिवसांत दोन वेळा वाघ आणि बिबट्यांच्या हालचालींचा इशारा मिळाल्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे गावकऱ्यांना वेळेवर खबरदारी घेता आली.
येत्या १५ एप्रिलपर्यंत पेंच व्याघ्र प्रकल्पाच्या परिसरातील आणि नागपूर ग्रामीण भागातील सुमारे ४० संवेदनशील गावांमध्ये ही AI प्रणाली बसवण्याचे नियोजन आहे. पुढील टप्प्यात Tadoba Andhari Tiger Reserve आणि Navegaon-Nagzira Tiger Reserve या व्याघ्र प्रकल्पांमध्येही ही प्रणाली बसवण्याचा प्रस्ताव आहे.
या तंत्रज्ञानामुळे वन्यप्राण्यांच्या हालचालींबाबत वेळेवर माहिती मिळाल्यास गावकऱ्यांचे प्राण वाचू शकतात, तसेच माणूस आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यास मोठी मदत होणार असल्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
Follow us on our social media handles:
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
