छत्रपती शिवाजी महाराजांवरील वादग्रस्त लिखाणप्रकरणी 22 वर्षांनी ऑक्सफर्डची माफी

छत्रपती शिवाजी महाराजांवरील अवमानकारक लिखाणप्रकरणी ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने 22 वर्षांनंतर सार्वजनिक माफी मागितली आहे. पुस्तकातील काही विधाने पडताळणीविना असल्याची कबुली देण्यात आली आहे.

पुणे 0७ डिसेंबर २०२६ : छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याबाबत अवमानकारक आणि वादग्रस्त लिखाण केल्याप्रकरणी तब्बल २२ वर्षांनंतर ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने सार्वजनिक माफी मागितली आहे. ‘शिवाजी: हिंदू किंग इन इस्लामिक इंडिया’ (Shivaji: Hindu King in Islamic India) या पुस्तकातील काही मजकूर पडताळणी न करता प्रकाशित करण्यात आल्याची कबुली ऑक्सफर्डने दिली असून, यामुळे महाराष्ट्रात अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असलेल्या वादाला महत्त्वाचे वळण मिळाले आहे.

हे पुस्तक २००३ साली प्रकाशित झाले होते. या पुस्तकात छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याबरोबरच त्यांच्या मातोश्री राजमाता जिजाऊ यांच्याबाबत अत्यंत आक्षेपार्ह, अपमानास्पद आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त विधाने करण्यात आली होती. या मजकुरामुळे राज्यभर तीव्र संताप व्यक्त करण्यात आला होता. विशेषतः पुणे शहरात या पुस्तकाविरोधात तीव्र आंदोलने झाली होती आणि काही ठिकाणी आंदोलन हिंसक वळणावर गेले होते.

ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने एका वृत्तपत्रात प्रसिद्ध केलेल्या सार्वजनिक सूचनेत स्पष्ट केले आहे की, या पुस्तकाच्या पृष्ठ क्रमांक ३१, ३३, ३४ आणि ९३ वरील काही विधाने तथ्यांच्या योग्य पडताळणीशिवाय प्रकाशित करण्यात आली होती. या विधानांमुळे वाचकांच्या आणि विशेषतः शिवप्रेमींच्या भावना दुखावल्या गेल्याची कबुली देत, ऑक्सफर्डने त्याबद्दल खेद व्यक्त केला आहे. या माफीमध्ये त्यांनी संबंधित मजकूर ऐतिहासिक निकषांनुसार अचूक नसल्याचेही मान्य केले आहे.

हे पुस्तक अमेरिकेतील इतिहास आणि धर्म विषयाचे प्राध्यापक जेम्स लेन यांनी लिहिले होते. पुस्तक प्रसिद्ध होताच त्यातील मजकुरावरून मोठा वाद निर्माण झाला होता. शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाऊ यांच्याबाबत केलेल्या विधानांमुळे सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक स्तरावर तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या होत्या. शिवराय हे केवळ ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व नसून महाराष्ट्राच्या अस्मितेचे प्रतीक असल्याने, या लिखाणाला तीव्र विरोध झाला होता.

२००३ साली छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वंशज छत्रपती उदयनराजे भोसले यांनी या प्रकरणी ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसला निवेदन पाठवून तीव्र आक्षेप नोंदवला होता. त्यानंतरही अनेक वर्षे या प्रकरणावर विविध पातळ्यांवर चर्चा सुरू होती. अखेर तब्बल २२ वर्षांनंतर ऑक्सफर्डने याची दखल घेत सार्वजनिकरित्या माफी मागितली आहे. या माफीनाम्यात भावनांचा सन्मान करण्याचा उद्देश असल्याचेही स्पष्ट करण्यात आले आहे.

या घटनेमुळे ऐतिहासिक लिखाणातील जबाबदारी, संशोधनाची अचूकता आणि संवेदनशील विषयांबाबत प्रकाशकांची भूमिका यावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे. इतिहासाच्या नावाखाली कोणत्याही महान व्यक्तींची बदनामी होऊ नये, यासाठी कठोर निकषांची आवश्यकता असल्याचे मत अभ्यासक आणि शिवप्रेमी व्यक्त करत आहेत. ऑक्सफर्डसारख्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठेच्या संस्थेकडून माफी मागितली जाणे हे अनेकांच्या दृष्टीने नैतिक विजय मानले जात असून, शिवाजी महाराजांबद्दल असलेल्या आदरभावनेला दिलासा देणारे पाऊल म्हणून याकडे पाहिले जात आहे.