मान्सून 2026 इशारा: हवामान विभागाचा अंदाज सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा एल-निनोचा प्रभाव वाढण्याची शक्यता

हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार 2026 मध्ये नैऋत्य मान्सून LPA च्या 90–95% दरम्यान राहण्याची शक्यता. एल-निनो, IOD आणि हिमावरणातील बदलांचा पावसावर परिणाम.

पुणे १४ एप्रिल २०२६ : देशभरातील शेतकरी, जलसंपदा नियोजन यंत्रणा आणि नागरिकांसाठी महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. India Meteorological Department (भारतीय हवामान विभाग) यांनी 2026 च्या नैऋत्य मान्सूनबाबत व्यक्त केलेल्या प्राथमिक अंदाजानुसार यंदाचा पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची दाट शक्यता आहे. जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांच्या मान्सून हंगामात देशातील एकूण पर्जन्यमान हे दीर्घकालीन सरासरी (LPA) च्या 90 ते 95 टक्क्यांदरम्यान राहील, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला असून सर्वाधिक शक्यता 92 टक्के पावसाची वर्तवली आहे. या पार्श्वभूमीवर कृषी, पिण्याचे पाणी, वीज निर्मिती आणि जलसाठ्यांच्या नियोजनाबाबत चिंता व्यक्त केली जात आहे.

1971 ते 2020 या कालावधीतील देशाचा सरासरी मान्सून पाऊस 87 सेंमी इतका नोंदवला गेला आहे. यंदा या सरासरीपेक्षा कमी पर्जन्यमान होण्याचे संकेत असल्याने अनेक भागांत पाणीसाठ्यांवर ताण येऊ शकतो. हवामान विभागाच्या विश्लेषणानुसार सध्या प्रशांत महासागरात कमकुवत लानिनासारखी स्थिती दिसत असली, तरी एप्रिल ते जूनदरम्यान ENSO-न्यूट्रल परिस्थिती राहण्याची शक्यता आहे. मात्र, मान्सून हंगामात एल-निनो विकसित होण्याची दाट शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. सामान्यतः एल-निनोचा भारतातील पावसावर नकारात्मक परिणाम होत असल्याचे इतिहासातून दिसून आले आहे.

हिंद महासागरातील इंडियन ओशन डायपोल (IOD) सध्या न्यूट्रल स्थितीत आहे. मान्सूनच्या शेवटाकडे सकारात्मक IOD विकसित झाल्यास त्याचा काही प्रमाणात पावसावर अनुकूल परिणाम होऊ शकतो, असा अंदाज तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे. तरीही एल-निनोचा प्रभाव अधिक ठळक राहिल्यास एकूण पर्जन्यमानात घट होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. जानेवारी ते मार्च या कालावधीत उत्तर गोलार्धातील हिमावरण सामान्यापेक्षा कमी राहिल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले असून त्याचाही मान्सूनच्या वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो.

हवामान विभागाने दिलेल्या वर्गवारीनुसार यंदा अत्यल्प (90% पेक्षा कमी) पाऊस पडण्याची शक्यता 35 टक्के आहे, तर सरासरीपेक्षा कमी (90 ते 95%) पावसाची शक्यता 31 टक्के आहे. म्हणजेच एकूण 66 टक्के शक्यता ही पाऊस कमी पडण्याकडे झुकणारी आहे. सरासरी (96 ते 104%) पावसाची शक्यता 27 टक्के असून सरासरीपेक्षा जास्त पावसाची शक्यता केवळ 6 टक्के आहे. ऐतिहासिक सरासरीशी तुलना केली असता यंदाची शक्यता चिंताजनक असल्याचे स्पष्ट होते.

या अंदाजाचा थेट परिणाम कृषी क्षेत्रावर होण्याची शक्यता आहे. खरीप हंगामातील पेरण्या, जलसिंचनाचे नियोजन, धरणांतील साठा, भूजल पातळी आणि शहरी पाणीपुरवठा यावर याचा प्रभाव जाणवू शकतो. राज्य सरकारे आणि स्थानिक प्रशासनांनी पाणी व्यवस्थापन, पीक पद्धतीतील बदल, आणि पाण्याच्या काटकसरीचा अवलंब यासाठी आगाऊ नियोजन करणे आवश्यक ठरणार आहे. शेतकऱ्यांनीही हवामान आधारित सल्ल्यांचा अवलंब करून पिकांची निवड आणि पेरणीचे वेळापत्रक ठरवणे गरजेचे आहे.

हवामान विभागाचे हे प्राथमिक संकेत पुढील अद्ययावत अंदाजांनुसार बदलू शकतात, मात्र सध्याच्या परिस्थितीवरून 2026 चा मान्सून अपेक्षेपेक्षा कमकुवत राहण्याची शक्यता स्पष्ट दिसते. त्यामुळे नागरिक, शेतकरी आणि प्रशासन यांनी दक्षता बाळगून पाणी संवर्धन आणि नियोजनबद्ध वापरावर भर देणे ही काळाची गरज ठरणार आहे.