विधान परिषद निवडणूक कशी होते? ‘कोटा’, पसंतीक्रम आणि आमदारांचे गणित सोप्या भाषेत
विधान परिषद निवडणूक कशी होते? ‘कोटा’, पसंतीक्रम आणि आमदारांचे गणित सोप्या भाषेत
विधान परिषद निवडणुकीतील ‘कोटा’ कसा ठरतो, आमदार कसे मतदान करतात, पसंतीक्रमाची भूमिका काय असते आणि विजयासाठी किती मतांची गरज असते—सोप्या उदाहरणांसह सविस्तर माहिती.
पुणे ३० एप्रिल २०२६ : राज्याच्या राजकारणात विधान परिषद निवडणुकीची चर्चा रंगली की अनेकांना एक प्रश्न पडतो—ही निवडणूक नेमकी कशी होते? कारण ही थेट जनतेतून होणारी निवडणूक नसून अप्रत्यक्ष पद्धतीने पार पडते. यात सामान्य मतदार मतदान करत नाहीत; तर आपण निवडून दिलेले आमदार मतदान करतात. ही संपूर्ण प्रक्रिया ‘प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व’ आणि ‘पसंतीक्रम मतदान’ या तत्त्वांवर आधारित असते.
विधान परिषद ही द्विसदनी व्यवस्थेतील वरची सभा आहे. महाराष्ट्र विधान परिषद सदस्यांची निवड विविध गटांतून होते, त्यापैकी काही सदस्यांची निवड आमदारांमार्फत केली जाते. या मतदानात प्रत्येक आमदाराला उमेदवारांना पसंतीक्रमाने मत देण्याचा अधिकार असतो—पहिली पसंती, दुसरी पसंती, तिसरी पसंती असे.
या निवडणुकीतील सर्वात महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे ‘कोटा’. एखाद्या उमेदवाराला विजयी होण्यासाठी किमान किती मते मिळाली पाहिजेत, हा आकडा म्हणजे कोटा. हा कोटा ठरवण्यासाठी एक ठराविक गणित वापरले जाते. सूत्र असे—(एकूण वैध मते ÷ (जागांची संख्या + 1)) + 1. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्र विधान सभा सदस्यसंख्या 288 धरली आणि 10 जागांसाठी निवडणूक होत असल्यास, कोटा साधारणपणे 27 ते 29 मतांच्या दरम्यान येतो (वैध मतांवर अवलंबून). म्हणजेच एखाद्या उमेदवाराला पहिल्या पसंतीची इतकी मते मिळाली, तर तो थेट विजयी ठरतो.
जर एखाद्या उमेदवाराला पहिल्या फेरीत कोटा पूर्ण करता आला नाही, तर सर्वात कमी मते मिळालेल्या उमेदवाराची मते बाद करून त्याच्या मतपत्रिकांवरील दुसऱ्या पसंतीची मते इतर उमेदवारांना वाटली जातात. ही प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने सुरू राहते, जोपर्यंत सर्व जागांसाठी उमेदवार निवडले जात नाहीत. त्यामुळे येथे फक्त पहिल्या पसंतीची मतेच नव्हे, तर दुसऱ्या-तिसऱ्या पसंतीची मतेही अत्यंत निर्णायक ठरतात.
याच ठिकाणी राजकीय गणित अधिक रंजक होते. पक्षांकडे असलेले आमदार, मित्रपक्षांचे समर्थन, अपक्ष आमदारांची भूमिका आणि क्रॉस व्होटिंगची शक्यता या सर्व बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. जर एखाद्या पक्षाकडे कोट्यापेक्षा जास्त आमदार असतील, तर ते एकापेक्षा अधिक उमेदवार उभे करू शकतात. मात्र संख्याबळ कमी असल्यास, एकच उमेदवार देऊन त्याला सुरक्षितपणे निवडून आणण्याची रणनीती आखली जाते.
पसंतीक्रम मतदानामुळे ‘घोडेबाजार’ किंवा आमदारांची पळवापळवी याचीही चर्चा रंगते. कारण दुसऱ्या पसंतीची मते कोणाकडे वळतात, यावर शेवटच्या जागेचा निकाल ठरू शकतो. त्यामुळे पक्ष आपल्या आमदारांना मतदानापूर्वी स्पष्ट सूचनाही देतात.
ही संपूर्ण प्रक्रिया पाहता विधान परिषद निवडणूक ही केवळ मतदान नसून शुद्ध गणित, रणनीती आणि राजकीय चाणाक्षपणाची परीक्षा असते. कोटा, पसंतीक्रम आणि संख्याबळ यांचा अचूक ताळमेळ साधणारा उमेदवारच शेवटी विजय मिळवतो. म्हणूनच ही निवडणूक नेहमीच राजकीय वर्तुळात उत्सुकतेचा विषय ठरते.
Follow us on our social media handles:
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
