ताम्हिणी घाटात दुर्मिळ ‘युरेशियन ब्लॅक कॅप’ मादी पक्ष्याचे प्रथमच दर्शन
ताम्हिणी घाटात दुर्मिळ ‘युरेशियन ब्लॅक कॅप’ मादी पक्ष्याचे प्रथमच दर्शन
ताम्हिणी घाटात ‘युरेशियन ब्लॅक कॅप’ या दुर्मिळ वटवट्या कुळातील मादी पक्ष्याचे पहिले दर्शन. भारतातील केवळ दुसरी नोंद; 2021 मध्ये केरळमध्ये नर पक्षी दिसला होता. स्थलांतरित पक्षी भरकटून भारतात आल्याचा अंदाज.
सायली मेमाणे
पुणे १९ नोव्हेंबर २०२५ : महाराष्ट्रातील जैवविविधतेने समृद्ध असलेल्या ताम्हिणी घाटात एक दुर्मिळ पाहुणा अवतरल्याची नोंद समोर आली आहे. प्रथमच ‘युरेशियन ब्लॅक कॅप’ या वटवट्या कुळातील मादी पक्ष्याचे दर्शन येथे झाले असून, १० नोव्हेंबर रोजी टिपलेली ही छायाचित्र नोंद पक्षी निरीक्षकांसाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरली आहे. भारतात या पक्षी प्रजातीची ही केवळ दुसरी नोंद असल्याने पक्षी तज्ञांमध्ये आनंदाचे आणि आश्चर्याचे वातावरण आहे. यापूर्वी २०२१ मध्ये केरळमधील मुन्नार येथे या प्रजातीच्या नर पक्ष्याचे प्रथम दर्शन झाले होते.
‘युरेशियन ब्लॅक कॅप’ हा युरोप आणि पश्चिम आशियात आढळणारा स्थलांतरित प्रवासी पक्षी आहे. उन्हाळ्यात तो प्रामुख्याने मध्य आणि उत्तर युरोपमध्ये प्रजनन करतो, तर हिवाळ्याच्या काळात दक्षिण युरोप, भूमध्यसागर किनारा आणि आफ्रिकेतील काही भागांत स्थलांतर करतो. सामान्यतः या प्रजातीचे भारतात आगमन होत नाही. त्यामुळे ताम्हिणी परिसरात दिसलेली ही मादी पक्षी भरकटून भारतात आली असावी, असा अंदाज तज्ज्ञांनी व्यक्त केला. स्थलांतरदरम्यान हवामानातील बदल, वादळे किंवा दिशाभूल झाल्यास अशा दुर्मिळ हालचाली होतात.
युरेशियन ब्लॅक कॅप या पक्ष्याची ओळख त्याच्या मऊ राखाडी रंगामुळे आणि डोक्यावर असणाऱ्या गडद काळ्या कॅपसारख्या चिन्हामुळे पटते. मादी पक्ष्यामध्ये ही टोपी काहीशी तपकिरी-करड्या रंगात दिसते. सामान्यतः हा पक्षी १३ सें.मी. लांबीचा, अत्यंत चपळ आणि कीटकभक्षी असतो. लहान फळे, मध आणि बेरीही याच्या आहारात असतात. युरोपमध्ये हा पक्षी बागा, जंगलांच्या कडा आणि दऱ्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.
ताम्हिणी घाट हा पश्चिम घाटातील जैवविविधतेने नटलेला प्रदेश असून येथे अनेक दुर्मिळ पक्षी, कीटक आणि वनस्पती आढळतात. स्थलांतरित पक्ष्यांसाठीही हा परिसर एक महत्त्वाचा थांबा मानला जातो. मात्र युरेशियन ब्लॅक कॅपसारख्या अत्यंत दुर्मिळ प्रजातीचे दर्शन होणे हा मोठा सन्मान मानला जात आहे. पक्षी निरीक्षकांनी या नोंदीचे महत्त्व सांगताना म्हटले की, ताम्हिणी परिसरातील जंगलांचे स्वास्थ्य, हवामान आणि पर्यावरणीय संतुलन उत्कृष्ट असल्याचे हे दर्शन सिद्ध करते.
या दुर्मिळ पक्ष्याचे छायाचित्र टिपणाऱ्या निरीक्षकांनी सांगितले की, हा पक्षी अत्यंत चपळ आणि सावध होता. झाडांच्या दाट फांद्यांमध्ये तो काही काळ थांबल्यानंतर पुन्हा अदृष्य झाला. त्यानंतरही अनेक निरीक्षकांनी परिसरात शोध घेतला, परंतु पुढील नोंद आढळली नाही. यामुळे ही नोंद आणखी दुर्मिळ आणि महत्वाची ठरते.
भारत आणि महाराष्ट्रातील पक्षीनिरीक्षण समुदायाने या शोधाचे स्वागत केले आहे. अशा दुर्मिळ नोंदींमुळे भारतातील स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अभ्यासाला आणि पक्षीसंवर्धनाला महत्त्वाची चालना मिळते. वैज्ञानिक आणि संशोधकांच्या मते, हवामानबदल, स्थलांतर मार्गातील बदल आणि पर्यावरणीय प्रभाव यांच्या संयुक्त परिणामामुळे अशा अनपेक्षित नोंदी वाढू शकतात.
ताम्हिणी घाटातील ही नोंद केवळ पक्षीप्रेमींसाठी नाही, तर महाराष्ट्रातील जैवविविधतेसाठीही एक अभिमानाची बाब मानली जात आहे. भविष्यात आणखी संशोधन आणि निरीक्षणांद्वारे या प्रजातीबद्दल अधिक माहिती मिळेल, अशी अपेक्षा आहे.
