Pune News: मुळा-मुठा नदीतील प्रदूषणाचा परिणाम कायम; पावसाळ्यानंतरही सूक्ष्मजीवसृष्टीत बदल
Pune News: मुळा-मुठा नदीतील प्रदूषणाचा परिणाम कायम; पावसाळ्यानंतरही सूक्ष्मजीवसृष्टीत बदल
पुण्यातील मुळा-मुठा नदीच्या अभ्यासातून सांडपाणी आणि प्रदूषणाचा सूक्ष्मजीवसृष्टीवर होणारा परिणाम समोर आला आहे. पावसाळ्यातील मोठ्या प्रवाहानंतरही नदीतील स्थानिक सूक्ष्मजीवांची रचना पूर्ववत होत नसल्याचे आघारकर संशोधन संस्थेच्या अभ्यासात आढळले.
पुणे २८ ऑक्टोबर २०२६ : पुण्यातील मुळा-मुठा नदीच्या प्रदूषणाचा परिणाम केवळ पाण्याच्या गुणवत्तेपुरता मर्यादित नसून, नदीतील सूक्ष्मजीवांच्या नैसर्गिक रचनेवरही होत असल्याचे एका संशोधनातून समोर आले आहे. पावसाळ्यात नदीचा प्रवाह वाढून प्रदूषके वाहून जात असली, तरी सूक्ष्मजीवांची मूळ रचना पूर्ववत होत नसल्याचे पुणेस्थित आघारकर संशोधन संस्थेच्या अभ्यासात आढळले. नदीच्या परिसंस्थेवर शहरी सांडपाणी आणि प्रदूषणाचा दीर्घकालीन प्रभाव पडत असल्याचे हे निष्कर्ष सूचित करतात.
संशोधक प्रत्याशा नायक आणि डॉ. बालासुब्रमनियन कार्थिक यांनी २०२२ आणि २०२३ या दोन वर्षांत मुळा-मुठा नदीच्या उगमक्षेत्रापासून शहरी आणि औद्योगिक भागांपर्यंत १७ ठिकाणांहून नमुने गोळा केले. यामध्ये पाण्याचे तसेच दगडांवर साचलेल्या जैविक थराचे नमुने समाविष्ट होते. या नमुन्यांच्या आधारे संशोधकांनी डायटम्स या एकपेशीय सूक्ष्म शेवाळांचा अभ्यास केला. पर्यावरणातील बदलांना संवेदनशील असलेल्या या सूक्ष्मजीवांचा उपयोग पाण्याची गुणवत्ता आणि नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अंदाज घेण्यासाठी केला जातो.
सामान्यतः उष्णकटिबंधीय नद्यांमध्ये पावसाळ्यातील मोठ्या प्रवाहामुळे काही प्रदूषके वाहून जातात. त्यामुळे नदीतील सूक्ष्मजीवांच्या प्रजातींच्या रचनेतही बदल होऊन नैसर्गिक संतुलन पुन्हा प्रस्थापित होण्याची शक्यता असते. मात्र, मुळा-मुठा नदीत हा परिणाम मर्यादित असल्याचे संशोधनातून दिसून आले. नदीतील सूक्ष्मजीवांच्या विविधतेत ऋतूनुसार फार मोठा बदल दिसत नसला, तरी वेगवेगळ्या ठिकाणांवरील प्रजातींच्या रचनेत लक्षणीय फरक आढळला.
नदीच्या उगमाजवळील स्वच्छ पाण्यात आणि विरघळलेल्या ऑक्सिजनचे प्रमाण अधिक असलेल्या भागांत पश्चिम घाटातील स्थानिक सूक्ष्मजीवांच्या प्रजाती आढळल्या. मात्र, शहरी भागाकडे नदीचा प्रवाह पुढे जात असताना सांडपाणी आणि पोषकद्रव्यांचा प्रभाव वाढल्याने या संवेदनशील प्रजातींचे प्रमाण कमी झाल्याचे संशोधकांना दिसून आले. त्याऐवजी प्रदूषण सहन करण्याची क्षमता असलेल्या प्रजातींचे प्रमाण वाढल्याचे अभ्यासात नमूद करण्यात आले.
पाण्याचे रासायनिक गुणधर्मही या बदलांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले. पाण्याची विद्युत वाहकता आणि त्यातील विरघळलेल्या ऑक्सिजनचे प्रमाण हे सूक्ष्मजीवांच्या रचनेवर परिणाम करणारे प्रमुख घटक असल्याचे आढळले. पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण वाढल्यास विद्युत वाहकतेत बदल होऊ शकतो. तसेच, सांडपाण्यातील सेंद्रिय पदार्थांच्या विघटनामुळे पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत प्रदूषणाला संवेदनशील असलेल्या स्थानिक प्रजातींच्या अस्तित्वावर परिणाम होऊ शकतो.
या संशोधनामुळे नदी संवर्धनासाठी केवळ नैसर्गिक प्रवाह टिकवून ठेवणे पुरेसे नसल्याचे अधोरेखित होते. नदीत सोडले जाणारे सांडपाणी योग्य प्रक्रियेनंतरच सोडणे, प्रदूषकांच्या स्रोतांवर नियंत्रण ठेवणे आणि पाण्याच्या गुणवत्तेचे नियमित निरीक्षण करणे आवश्यक आहे. नदीतील स्थानिक जैवविविधता टिकवण्यासाठी शहरी सांडपाणी व्यवस्थापन आणि प्रदूषण नियंत्रणाला प्राधान्य द्यावे लागेल.
मुळा-मुठा नदी ही पुण्याच्या पर्यावरणीय व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे नदीतील प्रदूषणाचा अभ्यास, पाण्याच्या गुणवत्तेचे सातत्यपूर्ण परीक्षण आणि प्रभावी उपाययोजनांची अंमलबजावणी महत्त्वाची ठरते. पावसाळ्यातील मोठ्या प्रवाहानंतरही सूक्ष्मजीवांची रचना पूर्ववत होत नसल्याचे निष्कर्ष नदीच्या दीर्घकालीन संवर्धनासाठी प्रदूषण नियंत्रणाची गरज स्पष्ट करतात.
Follow us on our social media handles:
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
