NDA व CDS 2025 पायलट यशस्वी; UPSC सर्व परीक्षांत AI आधारित चेहरा ओळख तंत्रज्ञान लागू करणार
NDA व CDS 2025 पायलट यशस्वी; UPSC सर्व परीक्षांत AI आधारित चेहरा ओळख तंत्रज्ञान लागू करणार
NDA व CDS 2025 परीक्षेत UPSC ने AI-आधारित चेहरा ओळख तंत्रज्ञानाची यशस्वी चाचणी घेतली. आता सर्व UPSC परीक्षांत जलद, सुरक्षित आणि पारदर्शक पडताळणीसाठी हे तंत्रज्ञान वापरण्यात येणार आहे.
सायली मेमाणे
पुणे १९ सप्टेंबर २०२५ : केंद्रीय लोकसेवा आयोगाने (UPSC) आपल्या परीक्षेच्या प्रक्रियेत ऐतिहासिक बदल घडवत उमेदवार पडताळणीसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित चेहरा ओळख तंत्रज्ञान लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. शुक्रवारी UPSC चे अध्यक्ष अजय कुमार यांनी जाहीर केले की राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स विभाग (NeGD) यांच्या सहकार्याने या तंत्रज्ञानाची यशस्वी पायलट चाचणी घेण्यात आली. या उपक्रमाचा उद्देश परीक्षा प्रक्रियेची पारदर्शकता वाढवणे आणि उमेदवारांना परीक्षा केंद्रावर अधिक जलद व सुलभ प्रवेशाचा अनुभव देणे हा आहे.
कुमार यांनी सांगितले की आता UPSC आपल्या सर्व भरती परीक्षांत, त्यात प्रतिष्ठेच्या नागरी सेवा परीक्षा देखील समाविष्ट आहेत, चेहरा ओळख तंत्रज्ञान वापरणार आहे. या परीक्षेतून भारतीय प्रशासकीय सेवा (IAS), भारतीय परराष्ट्र सेवा (IFS) आणि भारतीय पोलिस सेवा (IPS) अधिकाऱ्यांची निवड केली जाते. आयोगाने घेतलेला हा निर्णय म्हणजे जगातील सर्वात कठीण आणि स्पर्धात्मक परीक्षेत पारदर्शकता व कार्यक्षमतेसाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची वचनबद्धता दर्शवतो.
या प्रणालीची पायलट चाचणी १४ सप्टेंबर २०२५ रोजी झालेल्या राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी व नौदल अकादमी (NDA-NA) दुसरी परीक्षा आणि संयुक्त संरक्षण सेवा (CDS) दुसरी परीक्षा दरम्यान घेण्यात आली. गुरुग्राममधील काही केंद्रांवर उमेदवारांची चेहऱ्याची छायाचित्रे त्यांच्या नोंदणी फॉर्ममधील छायाचित्रांशी डिजिटल स्वरूपात जुळवण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे उमेदवारांची पडताळणी जलद, सुरक्षित व त्रुटीविरहित झाली.
चाचणी अहवालानुसार, या नव्या प्रणालीमुळे प्रत्येकी उमेदवाराची पडताळणी सरासरी फक्त ८ ते १० सेकंदांत पूर्ण झाली. विविध सत्रांमध्ये एकूण १,१२९ उमेदवारांची तब्बल २,७०० यशस्वी स्कॅनिंग करण्यात आली. या तंत्रज्ञानामुळे प्रक्रिया सुलभ झालीच, शिवाय उमेदवारांची बनावट ओळख किंवा इतर गैरप्रकारांना आळा बसला. UPSC परीक्षांमध्ये दरवर्षी लाखो उमेदवार सहभागी होत असल्यामुळे या सुधारणा अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानल्या जात आहेत.
तथापि, अजय कुमार यांनी स्पष्ट केले की या तंत्रज्ञानाच्या देशभरात अंमलबजावणीपूर्वी काही तांत्रिक बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. परीक्षा केंद्रांवरील वाय-फायची उपलब्धता, तंत्रज्ञान वापरणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण आणि मानक कार्यपद्धती (SOPs) विकसित करणे हे महत्त्वाचे टप्पे आहेत. या अडचणी दूर झाल्यानंतरच हे तंत्रज्ञान सर्व UPSC परीक्षांत लागू केले जाणार आहे.
UPSC कडून चेहरा ओळख तंत्रज्ञानाचा स्वीकार हा भारताच्या भरती व्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. नागरी सेवा परीक्षा व इतर UPSC चाचण्या या देशातील सर्वोच्च प्रशासकीय पदांपर्यंत पोहोचण्याचे माध्यम आहेत आणि या प्रक्रियेत पारदर्शकता व विश्वासार्हता वाढवण्याचा थेट परिणाम समाजावर होतो. हाताने पडताळणीची प्रक्रिया कमी झाल्यामुळे उमेदवारांना वेळेचा अपव्यय टळेल आणि ते परीक्षा देण्यावर लक्ष केंद्रित करू शकतील.
कुमार यांनी स्पष्ट केले की आयोग तंत्रज्ञानाच्या आघाडीवर राहण्यास कटिबद्ध आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित पडताळणी ही सरकारच्या डिजिटल गव्हर्नन्स व सुरक्षित ओळख व्यवस्थापनाच्या धोरणाशी सुसंगत आहे. या नव्या उपक्रमामुळे UPSC भारतातील मोठ्या प्रमाणावर होणाऱ्या स्पर्धा परीक्षांसाठी एक नवा मापदंड निश्चित करणार आहे.
AI आधारित चेहरा ओळख तंत्रज्ञानाची यशस्वी चाचणी ही फक्त तांत्रिक बदलाची बाब नाही, तर उमेदवारांच्या अनुभवात सुधारणा व संस्थात्मक विश्वासार्हतेत वाढ करण्याचे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. लवकरच हे तंत्रज्ञान देशातील इतर भरती संस्थांसाठीही एक आदर्श ठरू शकते. लाखो उमेदवारांसाठी ही एक मोठी खात्री आहे की त्यांचा परिश्रम व तयारी आता अधिक स्मार्ट, जलद आणि सुरक्षित व्यवस्थेत सुरक्षित होणार आहे.
