अवकाशातील नवे रणांगण: अमेरिकेची ‘स्पेस फोर्स’ आणि ‘स्पेसकॉम’ ठरत आहेत सुरक्षेचा कणा
अवकाशातील नवे रणांगण: अमेरिकेची ‘स्पेस फोर्स’ आणि ‘स्पेसकॉम’ ठरत आहेत सुरक्षेचा कणा
अमेरिकेने २०१९ मध्ये स्थापन केलेल्या स्पेस फोर्स आणि स्पेसकॉम या संस्था आता अवकाशातील नव्या रणांगणात अमेरिकेच्या सुरक्षेचा कणा ठरत आहेत. जाणून घ्या त्यांचे महत्त्व आणि भूमिका.
सायली मेमाणे
पुणे ३ सप्टेंबर २०२५ : जगभरातील युद्धाचे स्वरूप गेल्या काही दशकांत झपाट्याने बदलले आहे. पारंपरिक युद्ध फक्त जमिनीवर, समुद्रावर किंवा आकाशात लढले जात नाही, तर आता चौथे रणांगण म्हणून अवकाशाला महाशक्तींनी सर्वात महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. सॅटेलाईट तंत्रज्ञान, क्षेपणास्त्र नियंत्रण, इंटरनेट कम्युनिकेशन आणि जीपीएससारखी व्यवस्था अवकाशावर अवलंबून असल्यामुळे हे क्षेत्र कोणत्याही देशाच्या सुरक्षेसाठी निर्णायक ठरले आहे.
या धोक्याला ओळखून अमेरिकेने २०१९ मध्ये दोन महत्त्वाच्या संस्था स्थापन केल्या — यूएस स्पेस फोर्स आणि यूएस स्पेस कमांड (स्पेसकॉम). या दोन्ही संस्था अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षेचा कणा मानल्या जातात. स्पेस फोर्स ही अमेरिकेच्या सैन्यदलातील स्वतंत्र शाखा असून तिचे प्राथमिक काम म्हणजे अवकाशात होणाऱ्या धोक्यांवर लक्ष ठेवणे आणि संरक्षणात्मक उपाययोजना करणे. दुसरीकडे, स्पेसकॉम हे अमेरिकेच्या सैन्याचे एक संयुक्त कमांड आहे, ज्याचे उद्दिष्ट म्हणजे सर्व अवकाशाशी संबंधित मोहिमा, ऑपरेशन्स आणि तंत्रज्ञानावर देखरेख ठेवणे.
आजच्या घडीला उपग्रह संचार व्यवस्था, क्षेपणास्त्र इशारा प्रणाली आणि आधुनिक लष्करी तंत्रज्ञान यांचा पाया अवकाशातच आहे. शत्रूराष्ट्र कोणत्याही देशाचे उपग्रह निकामी करू शकते किंवा सायबर हल्ल्याद्वारे संचारव्यवस्था कोलमडवू शकते. त्यामुळे अवकाशाची सुरक्षितता ही राष्ट्रीय सुरक्षेचा भाग झाली आहे. अमेरिका या दृष्टीने खूप पुढे असून चीन आणि रशियाही अवकाश क्षेत्रात जलदगतीने गुंतवणूक करत आहेत. त्यामुळे अवकाशातील शर्यत अधिक तीव्र होत आहे.
स्पेस फोर्सच्या स्थापनेमुळे अमेरिकेच्या हवाई दलावरील ताण कमी झाला असून आता अवकाशाशी संबंधित सर्व कारवाईसाठी स्वतंत्र व्यावसायिक शाखा कार्यरत आहे. यात प्रगत रडार प्रणाली, उपग्रह संरक्षण, अंतराळातील निरीक्षण व संभाव्य धोक्यांचा वेळीच शोध घेण्याची क्षमता आहे. दुसरीकडे, स्पेसकॉमचे काम म्हणजे या सर्व क्षमतांचा योग्य वापर करून अमेरिकेच्या सर्व लष्करी ऑपरेशन्सला पाठिंबा देणे.
युद्धाच्या नव्या स्वरूपात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ड्रोन आणि सायबर तंत्रज्ञानाइतकेच अवकाशाचे महत्त्व वाढले आहे. तज्ञांच्या मते, पुढील काही दशकांत लढाईचे मुख्य रणांगण अवकाशच असणार आहे. त्यामुळे स्पेस फोर्स आणि स्पेसकॉम हे केवळ अमेरिकेसाठीच नव्हे तर संपूर्ण जगाच्या संरक्षण रणनीतीत नवे अध्याय लिहित आहेत.
