आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर प्रत्येक अंतराळवीराला का दिला जातो एक खास ‘क्रमांक’? जाणून घ्या मागचं वैज्ञानिक कारण
आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर प्रत्येक अंतराळवीराला का दिला जातो एक खास 'क्रमांक'?
भारतीय अंतराळवीर शुभ्रांशू शुक्ला यांना ISS वर एक खास क्रू आयडी देण्यात आला. प्रत्येक अंतराळवीराला का दिला जातो क्रमांक? स्पेसवॉक, संवाद, ओळख व सुरक्षा यामागचं तांत्रिक आणि वैज्ञानिक कारण येथे जाणून घ्या.
सायली मेमाणे
पुणे २८ जून २०२५ : भारतीय अंतराळवीर शुभ्रांशू शुक्ला यांनी नुकतीच आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर (ISS) त्यांची पहिली रात्र यशस्वीरित्या पार पाडली. त्यांच्या या ऐतिहासिक आगमनानंतर लगेचच त्यांना एक खास क्रू आयडी क्रमांक देण्यात आला. बऱ्याच लोकांच्या मनात प्रश्न निर्माण झाला की, प्रत्येक अंतराळवीराला असा विशिष्ट क्रमांक का दिला जातो? केवळ नाव पुरेसं नाही का? या प्रश्नाचं उत्तर अगदी तांत्रिक, वैज्ञानिक आणि सुरक्षा दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
अंतराळ स्थानकावर अनेक देशांचे अंतराळवीर एकत्र राहतात आणि काम करतात. या वातावरणात सुरक्षा, संवाद सुसूत्रता आणि कार्यपद्धतीचे अचूकता राखणं आवश्यक असतं. त्यामुळेच, प्रत्येक अंतराळवीराला एक अद्वितीय क्रू क्रमांक किंवा आयडी दिला जातो. या क्रमांकाचा वापर तांत्रिक प्रणालींमध्ये लॉग इन करताना, वैज्ञानिक प्रयोग करताना, वैद्यकीय तपासणी दरम्यान आणि विशेषतः आपत्कालीन परिस्थितीत केला जातो. यामुळे कोणत्याही संभ्रमाशिवाय अचूक माहिती मिळवता येते.
उदाहरणार्थ, स्पेसवॉक – ज्याला वैज्ञानिक भाषेत EVA (Extra Vehicular Activity) म्हणतात – करताना अंतराळवीर आपला चेहरा स्पेससूटमध्ये लपवतो. अशा वेळी त्याच्या स्पेससूटवर ‘EVA-1’, ‘EVA-2’ असे क्रमांक छापलेले असतात. मिशन कंट्रोल व सहकारी अंतराळवीर याच क्रमांकावरून त्या व्यक्तीची ओळख करतात. हे महत्त्वाचं कारण आहे कारण अंतराळातील प्रत्येक क्षण अतिशय मोलाचा आणि जोखमीचा असतो.
तसंच, आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर (ISS) एकाच नावाचे किंवा सारख्या आवाजाचे अंतराळवीर असू शकतात. उदाहरणार्थ, दोन अंतराळवीरांचं नाव ‘क्रिस’ असेल तर रेडिओ संवादात गोंधळ निर्माण होऊ शकतो. यामुळेच रेडिओवर किंवा सिस्टीम लॉगमध्ये नेहमी क्रू नंबर वापरला जातो.
हा क्रमांक देण्याची प्रथा १९७० च्या दशकापासून सुरू झाली. सुरुवातीला मिशन कॉल साइनवरून ओळख दिली जात होती, मात्र दीर्घकालीन मोहिमांमध्ये अचूक ओळख राखण्यासाठी NASA ने शटल युगापासून क्रमांक प्रणाली अधिकृतपणे स्वीकारली. आजही ही प्रणाली यशस्वीपणे वापरली जाते.
भारतीय अंतराळवीरांच्या बाबतीतही ही प्रथा लागू होते. १९८४ मध्ये राकेश शर्मा यांना कोणताही क्रू आयडी दिला गेला नव्हता. त्यांच्या मोहिमेचे कॉल साइन ‘ज्युपिटर’ होते. कल्पना चावला यांना ‘Mission Specialist-1’ (MS-1) म्हणून भूमिका देण्यात आली होती. त्यांनी स्पेसवॉक केला नव्हता, त्यामुळे त्यांना EVA क्रमांक नव्हता. मात्र, सुनीता विल्यम्स यांनी चार वेळा स्पेसवॉक केल्यामुळे त्यांना EVA-1, EVA-2 असे क्रमांक दिले गेले.
क्रू क्रमांक केवळ एक तांत्रिक टॅग नसून तो मिशनमधील प्रत्येक व्यक्तीच्या जबाबदाऱ्या, त्यांची स्थिती आणि संपर्कासाठी एक महत्त्वाचा दुवा ठरतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या इमरजन्सी दरम्यान ‘क्रू-3, तुम्ही एअर लॉकमध्ये आहात का?’ असा रेडिओ संवाद सहज होऊ शकतो, ज्यात संभ्रमाची शक्यता अत्यंत कमी असते.
या प्रणालीमुळे मिशन कंट्रोलला नेमकं समजतं की कोणता अंतराळवीर कोणत्या प्रयोगात, कोणत्या उपकरणाशी, आणि कोणत्या विभागात कार्यरत आहे. त्यामुळे अचूकता, सुरक्षा आणि वेळेचं व्यवस्थापन सुलभ होतं. अंतराळाच्या दडपणाखाली असताना अशा प्रणाली अत्यावश्यक ठरतात.
अंतराळातल्या प्रत्येक गोष्टीत एक शिस्त, अचूकता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन आवश्यक असतो. त्यामुळे क्रू आयडीसारख्या प्रणाली केवळ नावापुरत्या नसतात, तर त्या मानवाच्या अंतराळप्रवासातील यशाची ग्वाही ठरतात. शुभ्रांशू शुक्ला यांच्यासह भविष्यातील भारतीय अंतराळवीरही या प्रणालीचा भाग बनणार आहेत, हे आपल्या साठी अभिमानास्पद आहे.
