औद्योगिक विकास की पर्यावरणाची अधोगती? खाड्यांतील प्रदूषणाने वाढले फ्लेमिंगो, दुर्मिळ पक्षी नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर
औद्योगिक विकास की पर्यावरणाची अधोगती? खाड्यांतील प्रदूषणाने वाढले फ्लेमिंगो, दुर्मिळ पक्षी नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर
ठाणे–मुंबई–नवी मुंबई खाडी परिसरातील प्रदूषण, खारफुटीचा ऱ्हास आणि काँक्रिटीकरणामुळे पक्ष्यांचे अधिवास नष्ट. फ्लेमिंगो वाढले तरी दुर्मिळ पक्षी धोक्यात.
पुणे २८ मार्च २०२६ : “वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे…” संत तुकोबांच्या या ओळी आजच्या शहरी वास्तवात वेदनादायी वाटतात. औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरणाच्या वेगाने पर्यावरणाचा समतोल ढासळत असताना सर्वात मोठा फटका बसला तो पक्ष्यांना. ठाणे–मुंबई–नवी मुंबई खाडीकिनारी दरवर्षी परदेशी पाहुणे म्हणून येणाऱ्या फ्लेमिंगो पक्ष्यांची संख्या यंदा लक्षणीय वाढली आहे. वरवर पाहता ही आनंदाची बाब वाटली, तरी तज्ञांच्या मते हे चिंतेचे संकेत आहेत.
फ्लेमिंगोचे प्रमुख अन्न म्हणजे प्रदूषणामुळे खाड्यांमध्ये साचणारा शेवाळासारखा जैवथर. खाडीत जितके जास्त प्रदूषण, तितका हा थर जास्त आणि परिणामी फ्लेमिंगोची वर्दळही अधिक. म्हणजेच फ्लेमिंगो वाढणे हे खाडी स्वच्छ असल्याचे नव्हे, तर उलट प्रदूषण वाढल्याचे द्योतक आहे. ठाणे, मुंबई आणि नवी मुंबई परिसरात गेल्या काही वर्षांत हे चित्र प्रकर्षाने दिसत आहे.
या पार्श्वभूमीवर **Bombay Natural History Society**चे माजी सहायक संचालक डॉ. राजू कासंबे यांनी गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, खाड्यांतील प्रदूषण, खारफुटीचा ऱ्हास आणि पाणथळ जागांचे काँक्रिटीकरण ही पक्ष्यांच्या घटतीची प्रमुख कारणे आहेत. सुशोभीकरणाच्या नावाखाली लहान तलाव, दलदली आणि नैसर्गिक पाणथळ भाग बुजवले जातात. त्यामुळे पक्ष्यांना आवश्यक अधिवासच उपलब्ध राहत नाही.
आज शहरांमध्ये कावळा, कबूतर आणि सीगल यांसारखे मोजके पक्षी दिसतात, कारण ते मानवी वस्तीशी जुळवून घेतात. मात्र संवेदनशील अधिवासावर अवलंबून असलेले अनेक दुर्मिळ पक्षी हळूहळू अदृश्य होत आहेत. नवी मुंबईसारखा नियोजित शहर विकास करणाऱ्या **CIDCO**वर मोठी जबाबदारी असताना, प्रत्येक नवीन रस्ता, इमारत आणि भराव यामुळे पूर्वीच्या पर्यावरणात मोठे बदल झाले.
ठाणे–ऐरोली–वाशी खाडी प्रणालीच्या दोन्ही बाजूंना असलेली खारफुटीची जंगले पूरनियंत्रण, जैवविविधता आणि पक्ष्यांच्या अधिवासासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहेत. खारफुटी भरती-ओहोटीचे पाणी शोषून घेते आणि शहरांना पुराच्या धोक्यापासून वाचवते. मात्र या खारफुटीवरच अतिक्रमण आणि विकासकामांचा दबाव वाढत आहे.
सरकारी पातळीवर वृक्षारोपण मोहिमा राबवल्या जातात; पण स्थानिक जैवविविधतेला पूरक अशा झाडांऐवजी शोभेच्या किंवा परदेशी प्रजातींना प्राधान्य दिले जाते. त्यामुळे पक्ष्यांना पोषक अन्नसाखळी आणि घरटी बांधण्यासाठी आवश्यक वातावरण निर्माण होत नाही. फक्त झाडे लावून पर्यावरण वाचत नाही; त्यासाठी संपूर्ण परिसंस्थेचा विचार करावा लागतो.
पूर्वी खाडीकिनारी सहज दिसणारे अनेक पक्षी आता दुर्मिळ झाले आहेत. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान परिसरात आढळणारा तांबडा पाणकोंबडा क्वचितच दिसतो. तसेच राखाडी पाणकोंबडा, पांढऱ्या मानेचा सुतारपक्षी आणि हृदय-ठिपके सुतारपक्षी यांसारख्या प्रजाती शहरीकरणामुळे नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत.
फ्लेमिंगोची वाढ ही आनंदाची बातमी नसून, खाड्यांतील वाढत्या प्रदूषणाची घंटा आहे. शहरी विकास आणि वन्यजीव सहअस्तित्व अशक्य नाही; पण त्यासाठी जाणीवपूर्वक धोरणे, स्थानिक परिसंस्थेचा सन्मान आणि खारफुटी–पाणथळ जागांचे संरक्षण अत्यावश्यक आहे. अन्यथा, शहर वाढत जाईल आणि पक्ष्यांचे जगणे मात्र संकुचित होत जाईल.
Follow us on our social media handles:
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
