Environment: गवताळ प्रदेश हिरवागार झाला तरी मूळ जैवविविधता परतत नाही ‘आयसर पुणे’च्या जागतिक अभ्यासातून खुलासा
Environment: गवताळ प्रदेश हिरवागार झाला तरी मूळ जैवविविधता परतत नाही ‘आयसर पुणे’च्या जागतिक अभ्यासातून खुलासा
नष्ट झालेले गवताळ प्रदेश पुन्हा विकसित झाल्यानंतरही वनस्पती समुदायांतील बदल 100 वर्षांहून अधिक काळ कायम राहू शकतात, असे आयसर पुणेच्या जागतिक संशोधनातून समोर आले आहे.
पुणे 03 ऑगस्ट 2026 : Environment: मानवी हस्तक्षेपामुळे नष्ट झालेले गवताळ प्रदेश पुन्हा हिरवेगार दिसू लागले, तरी त्यांची मूळ जैवविविधता आणि परिसंस्थात्मक वैशिष्ट्ये पूर्णपणे परत येतातच असे नाही. पुनर्विकसित गवताळ प्रदेशांतील वनस्पती समुदायांमध्ये झालेला बदल शंभर वर्षांहून अधिक काळ कायम राहू शकतो, असा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष भारतीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्था अर्थात ‘आयसर पुणे’शी संबंधित संशोधकांच्या जागतिक अभ्यासातून समोर आला आहे. त्यामुळे गवत वाढणे किंवा एखादा प्रदेश पुन्हा हिरवागार होणे म्हणजे त्या परिसंस्थेची संपूर्ण पुनर्स्थापना झाली, असे मानणे चुकीचे ठरू शकते.
नैसर्गिक गवताळ प्रदेश हजारो वर्षांच्या पर्यावरणीय प्रक्रियेतून विकसित झालेले असतात. या प्रदेशांमध्ये विविध प्रकारच्या वनस्पती, कीटक, पक्षी आणि अन्य जीवांचे अधिवास असतात. मातीची सुपीकता टिकवणे, पोषकद्रव्यांचे चक्र नियंत्रित करणे, पाणी साठवणे आणि वातावरणातील कार्बन जमिनीत राखून ठेवणे यांसारख्या महत्त्वाच्या परिसंस्था सेवांमध्येही गवताळ प्रदेशांची भूमिका असते. मात्र शेतीचा विस्तार, लाकूड उत्पादन, औद्योगिक प्रकल्प, खनिज उत्खनन आणि अन्य मानवी कारणांमुळे जगभरातील अनेक जुने गवताळ प्रदेश वेगाने नष्ट होत आहेत.
या पार्श्वभूमीवर आयसर पुणे येथील आशिष एन. नेर्लेकर यांच्यासह आंद्रे गाइल्स, नॉर्बर्ट हॉल्झेल, लार्स ए. ब्रुडविग आणि इतर संशोधकांनी गवताळ प्रदेशांच्या पुनर्स्थापनेचा सखोल अभ्यास केला. संशोधकांनी सहा खंडांतील 24 स्वतंत्र संशोधनांमधून 742 वनस्पती प्रजातींची माहिती एकत्रित केली. त्यानंतर जुने आणि नैसर्गिक गवताळ प्रदेश तसेच मानवी वापरानंतर पुन्हा विकसित झालेल्या प्रदेशांमधील वनस्पतींच्या कार्यात्मक गुणधर्मांची तुलना करण्यात आली.
या तुलनेत पुनर्विकसित गवताळ प्रदेशांतील वनस्पती तुलनेने अधिक उंच असल्याचे आढळले. त्यांच्या पानांमध्ये नायट्रोजनचे प्रमाण आणि पानांचे विशिष्ट क्षेत्रफळ अधिक होते, तर पानांमधील कोरड्या पदार्थाचे प्रमाण तुलनेने कमी आढळले. अशा प्रकारचे गुणधर्म असलेल्या वनस्पती सूर्यप्रकाश, पाणी आणि मातीमधील पोषकद्रव्यांचा वेगाने वापर करून जलद वाढतात. त्यामुळे पुनर्स्थापित प्रदेशांमध्ये संसाधने लवकर मिळवून वेगाने वाढणाऱ्या वनस्पतींचे प्रमाण अधिक असल्याचे संशोधनातून दिसून आले.
याउलट जुन्या गवताळ प्रदेशांतील वनस्पती उपलब्ध संसाधनांचा अधिक काटकसरीने वापर करणाऱ्या असतात. तुलनेने कमी पाणी आणि पोषकद्रव्यांमध्ये दीर्घकाळ टिकून राहण्याची क्षमता त्यांच्यामध्ये विकसित झालेली असते. त्यामुळे जुने आणि पुनर्विकसित गवताळ प्रदेश दिसायला सारखे वाटले, तरी वनस्पतींची रचना, त्यांचा वाढीचा वेग आणि परिसंस्थेची कार्यपद्धती यामध्ये मोठा फरक असू शकतो. या बदलांमुळे पोषकद्रव्यांचे चक्र वेगवान होण्यासह मातीची गुणवत्ता आणि कार्बन साठवणुकीवरही दीर्घकालीन परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
अभ्यासानुसार वनस्पतींच्या कार्यात्मक गुणधर्मांतील हे बदल केवळ काही वर्षे किंवा दशकांपुरते मर्यादित राहत नाहीत. गवताळ प्रदेश पुन्हा विकसित झाल्यानंतरही शंभर वर्षांपेक्षा अधिक काळ त्यांचे परिणाम जाणवू शकतात. याचा अर्थ एखाद्या प्रदेशात गवत आणि अन्य वनस्पती पुन्हा वाढल्या, तरी तेथील मूळ प्रजाती, त्यांची वैशिष्ट्ये आणि पर्यावरणीय भूमिका तत्काळ पूर्ववत होत नाही.
या संशोधनामुळे गवताळ प्रदेशांच्या संवर्धनासाठी व्यापक दृष्टिकोन स्वीकारण्याची आवश्यकता अधोरेखित झाली आहे. पुनर्स्थापना प्रकल्पांमध्ये केवळ हिरवाई किंवा वनस्पतींची संख्या वाढवण्याऐवजी मूळ प्रजाती, त्यांचे कार्यात्मक गुणधर्म आणि परिसंस्थेतील भूमिका यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे. नष्ट झालेल्या गवताळ प्रदेशांची पुनर्बांधणी महत्त्वाची असली, तरी आजही अस्तित्वात असलेल्या प्राचीन नैसर्गिक गवताळ प्रदेशांचे थेट संरक्षण करणे अधिक प्रभावी ठरू शकते.
Also Read: Pune’s Latest Information
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
