राष्ट्रीय कृती दलाच्या सर्वेक्षणातून विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे गंभीर चित्र
सर्वेक्षणातून विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे गंभीर चित्र १०० पैकी ९ जणांना आत्महत्येचे विचार
सर्वोच्च न्यायालयाने नियुक्त केलेल्या राष्ट्रीय कृती दलाच्या सर्वेक्षणात सुमारे ९ टक्के विद्यार्थ्यांनी गेल्या वर्षभरात वारंवार किंवा अनेकदा आत्महत्येचे विचार आल्याचे सांगितले.
पुणे, २९ सप्टेंबर २०२६ : महाविद्यालयीन आणि विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याबाबत चिंताजनक चित्र सर्वोच्च न्यायालयाने नियुक्त केलेल्या राष्ट्रीय कृती दलाच्या अहवालातून समोर आले आहे. देशभरातील विद्यार्थ्यांशी संबंधित सर्वेक्षण आणि विविध भागधारकांशी झालेल्या चर्चेच्या आधारे तयार करण्यात आलेल्या अहवालात सुमारे ९ टक्के विद्यार्थ्यांनी गेल्या वर्षभरात वारंवार किंवा अनेकदा आत्महत्येचे विचार आल्याचे सांगितले आहे. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा प्रश्न केवळ वैयक्तिक पातळीवर न पाहता शैक्षणिक दबाव, सामाजिक वातावरण, संस्थात्मक व्यवस्था आणि मदत मिळण्यातील अडथळे यांच्याशी जोडून पाहण्याची गरज अहवालात अधोरेखित करण्यात आली आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाने विद्यार्थ्यांमधील आत्महत्या आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित वाढत्या चिंतेचा अभ्यास करण्यासाठी राष्ट्रीय कृती दलाची स्थापना केली होती. या कृती दलाचे अध्यक्ष सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी न्यायमूर्ती एस. रवींद्र भट होते. विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येमागील विविध कारणांचा अभ्यास करणे, सध्याच्या कायदेशीर आणि संस्थात्मक यंत्रणांचा आढावा घेणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांसाठी व्यापक चौकट सुचवणे, हे या कृती दलाच्या कामाचा भाग होते.
अहवालातील सर्वेक्षणाने विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित अनेक महत्त्वाचे मुद्दे समोर आणले आहेत. सुमारे ९ टक्के विद्यार्थ्यांनी गेल्या वर्षभरात वारंवार किंवा अनेकदा आत्महत्येचे विचार आल्याचे सांगितले. याचा अर्थ असा नाही की या सर्व विद्यार्थ्यांनी आत्महत्येचा प्रयत्न केला आहे; मात्र अशा विचारांची नोंद ही विद्यार्थ्यांना वेळेवर मानसिक आणि सामाजिक आधार मिळण्याची गरज दर्शवते.
राष्ट्रीय कृती दलाने विद्यार्थ्यांमधील आत्महत्येच्या प्रश्नाकडे केवळ समुपदेशन किंवा वैयक्तिक मानसिक आरोग्याच्या दृष्टिकोनातून पाहू नये, असे अधोरेखित केले आहे. शैक्षणिक दबाव, सामाजिक अलगाव, भेदभाव, संस्थात्मक वातावरण, भविष्यातील करिअरबाबतची चिंता आणि मदत मागताना निर्माण होणारा संकोच यांसारख्या अनेक घटकांचा विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे प्रतिबंधात्मक उपाययोजना शैक्षणिक संस्थांच्या व्यवस्थेचा कायमस्वरूपी भाग असणे आवश्यक असल्याचे अहवालातून स्पष्ट होते.
समुपदेशनाच्या उपलब्धतेबाबतही अहवालात गंभीर निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे. उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये हजारो समुपदेशक नोंदवलेले असले तरी त्यापैकी अनेक व्यक्ती प्रत्यक्ष प्रशिक्षित मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ नसल्याचे तपासणीत आढळले. राष्ट्रीय कृती दलाने तपासलेल्या ५० व्यक्तींपैकी ४७ जण प्राध्यापक, नियुक्ती समन्वयक किंवा शैक्षणिक सल्लागार असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तसेच ७० टक्क्यांहून अधिक संस्थांमध्ये पूर्णवेळ मानसिक आरोग्य सेवा पुरवणारी व्यक्ती उपलब्ध नसल्याचे अहवालात नमूद आहे.
विद्यार्थ्यांना मदत घेण्याबाबत विश्वासाचा प्रश्नही महत्त्वाचा असल्याचे अहवालातून दिसून येते. काही विद्यार्थ्यांनी समुपदेशन घेतल्यास त्यांची वैयक्तिक माहिती प्राध्यापक, मार्गदर्शक, प्रशासकीय अधिकारी किंवा पालकांपर्यंत पोहोचण्याची भीती व्यक्त केली. मानसिक आरोग्याशी संबंधित मदत घेताना गोपनीयता राखली जाणे आणि विद्यार्थ्यांचा विश्वास कायम ठेवणे आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांनीही अधोरेखित केले आहे.
राष्ट्रीय कृती दलाच्या निरीक्षणानुसार, विद्यार्थ्यांमधील आत्महत्येचा प्रश्न हा अनेक कारणांच्या एकत्रित परिणामातून निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या विद्यार्थ्याला समुपदेशन देणे पुरेसे नसून शैक्षणिक संस्थांमध्ये सुरक्षित आणि आधार देणारे वातावरण तयार करणे, मानसिक आरोग्य सेवा मजबूत करणे, संकटाच्या परिस्थितीसाठी स्पष्ट कार्यपद्धती तयार करणे आणि विद्यार्थ्यांना मदत मागण्यासाठी विश्वासार्ह व्यवस्था उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.
अहवालातील ही निरीक्षणे देशातील उच्च शिक्षण संस्थांसाठी महत्त्वाची ठरतात. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याच्या समस्यांकडे वेळेवर लक्ष देणे, मदत मागण्याबाबतचा संकोच कमी करणे आणि संस्थात्मक पातळीवर प्रतिबंधात्मक यंत्रणा उभारणे यावर आता अधिक भर देण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
Also Read: Pune’s Latest Information
Instagram – https://www.instagram.com/newsdotz/
YouTube – https://www.youtube.com/@NewsDotz
Facebook – https://www.facebook.com/NewsDotz/
Twitter – https://x.com/NewsDotz
Also Read: Pune’s Latest Information
FacebookWhatsAppXTelegramThreadsLinkedInGmailShare
About The Author
